Wykład 6 (tekst wystąpienia Lesława Kulmatyckiego w ramach wykładów Akademii Życia - Wrocław 2003) Joga nidra - cudowna sztuka niedziałania Potrzeba głębokiej relaksacji jest jedną z najbardziej naturalnych potrzeb współczesnego człowieka. Gdzieś w nas się ukrywa i od czasu do czasu, szczególnie w momentach pełnych napięć i pośpiechu, daje znać o swoim istnieniu. Kiedy ponad 20 lat temu zetknąłem się po raz pierwszy z naukami Swamiego Satyanady Sarasvati z Bihar School of Yoga, byłem przeświadczony, że joga nidra jest po prostu jedną z odmian relaksacji. W początkowej fazie mojego kontaktu z aszramem Swamiego Satyanandy sesje jogi nidry traktowałem jako integralną część całego treningu jogi. Z czasem okazało się dla mnie, że joga nidra jest samodzielną techniką, która umożliwia na pogłębiony kontakt z samym sobą. Zdałem sobie sprawę, że aby to zauważyć i właściwie zinterpretować, niezbędny jest własny trening. W czasie kilkuletnich doświadczeń uzupełnionych o trening jogi indyjskiego Instytutu Jogi Kaivalyadhama z Lonavla wypracowałem własną drogę praktyki jogi nidry, którą mogę określić jako "organiczne doświadczenie ciszy". "Organiczne" dlatego, że przekonany jestem, iż doświadczenie tego rodzaju jest dostępne każdemu. Jest ono immanentnym i uniwersalnym doświadczeniem, za którym człowiek zawsze tęsknił i tęskni. Jest rodzajem podstawowego doświadczenia wyjściowego, z którego rodzą się inne doświadczenia i działania człowieka. Proces wszelkich zmian dokonywanych przez nas na zewnątrz w środowisku i z innymi ludźmi tak naprawdę rozpoczyna się od zmian, które dokonujemy w sobie samych. Starożytni filozofowie i duchowi nauczyciele wszystkich kultur podkreślali to w swoich naukach. Platon, Budda, Sokrates to niektórzy z wielkich myślicieli i reformatorów głoszących hasło "Poznaj siebie samego". Techniki relaksacyjne czy medytacyjno-introspekcyjne były i są integralną częścią niemal wszystkich tradycji i kultur. Na przełomie wieków zainteresowanie ćwiczeniami relaksacyjnymi, w większości wypadków inspirowanymi jogą indyjską, staje się współczesnemu człowiekowi coraz bardziej potrzebne. Towarzysząca głębokiej relaksacji cisza jest próbą opisania istoty doświadczenia jogi nidry w kategoriach nie tylko braku negatywnych bodźców czy braku hałasu, ale również braku tych bodźców, które napędzają nasze myśli, wyobrażenia i emocje. Z drugiej strony nie oznacza to, że w czasie doświadczenia jogi nidry nie ma dźwięków, myśli, emocji i wyobrażeń. One są, ale ich natura jest głębsza i prawdziwsza. Ukazują się w momentach spokoju i wewnętrznego wyciszenia, toteż nie powodują chaosu i dysharmonii. Joga nidra nie jest hipnozą czy ezoterycznym ćwiczeniem, którego celem jest dostarczenie nam wyjątkowych i ekstatycznych przeżyć. Joga nidra nie jest rodzajem ucieczki od realnych obowiązków i realnego świata. Joga nidra nie jest też żadną osobną szkołą czy rodzajem jogi. Joga nidra jest jedynie metodą, która jest pomocna w zainspirowaniu w sobie procesu introspekcji i pasywnej uważności. Joga nidra jest rodzajem logicznego zestawu fizycznych i psy-chicznych ćwiczeń, które prowadzą nas do wyciszenia i pełniejszego poznania siebie. Joga nidra jest rodzajem ćwiczenia polegającego na utrzymywaniu całkowitej pasywności. Joga nidra czasami jest porównywana do wewnętrznej podróży, która polega na obserwacji i doświadczaniu tego wszystkiego, co w danej chwili pojawia się w obrębie ciała, umysłu i ducha. Podstawowym jej celem jest uzyskanie stanu przeciwnego napięciu, tj. stanu rozluźnienia, dobrego samopoczucia i integracji. Stan integracji dla wielu może być ważnym i oczekiwanym etapem w rozwoju indywidualnym i może być rozumiany jako stan wewnętrznego spokoju, równowagi i dystansu do otaczającej rzeczywistości. W rozumieniu potocznym słowo "relaksacja" oznacza sposób uzyskiwania stanu rozluźnienia i odprężenia. Wzajemna współpraca pomiędzy rozluźnianiem mięśni, zrównoważeniem pracy układu nerwowego a wyciszeniem psychicznym jest podstawą całościowego oddziaływania na organizm. Relaksacja w jodze nazywana jest jogą nidrą, co oznacza "jogę snu psychicznego". Sen psychiczny w ujęciu jogi to próba kontrolowanego wycofania się ze świata wrażeń. Nie chodzi tu o całkowite odcięcie się od tego, co znajduje się na zewnątrz człowieka, ale doświadczanie stanu na granicy zewnętrzności i świata psychicznego. Według Patańdżalego pratyahara to umiejętność "wyłączania" receptorów. Relaksacja zatem jest jedną z najważniejszych technik kontrolowania bodźców płynących z zewnątrz. Natłok myśli i informacji z oraz przyzwyczajenie do tego, by być w ciągłej gotowości do odbioru nowych bodźców, powodują wzmożone napięcie psychiczne i mięśniowe. Relaksacja, podobnie jak wszystkie inne ćwiczenia związane z piątym etapem jogi, polega na stopniowym zmniejszaniu wpływu bodźców z zewnątrz na rzecz obserwacji tego, co pojawia się wewnątrz umysłu, wewnątrz ciała. Postawa skierowana do wewnątrz ma ułatwić "rozbrojenie" mechanizmów utrzymujących psychikę w stanie napięcia. Można mówić o kilku poziomach doświadczania siebie i kontaktu ze sobą w czasie stanu relaksacji.
Według filozofii indyjskiej dusza każdego z nas uwięziona jest fizycznym ciele podczas każdego kolejnego wcielenia. Nawet fizyczna śmierć nie przynosi uwolnienia duszy do końca. Ta tęsknota za życiem pozostaje i jest "zapamiętana". W mitologii hinduistycznej tego rodzaju tęsknota reprezentowana jest przez boga Wisznu, który śpiąc się na grzbiecie węża Anandy ma masowane stopy przez swą żonę Lakszmi. Z jego pępka natomiast wyrasta kwiat lotosu, a z niego Brahma, którego Wisznu pouczał o świętych mantrach, modlitwach, gwiazdach i naturze stworzenia. Wisznu, utrzymywany jest przez węża, który spoczywa na kosmicznych wodach, z których cyklicznie odradza się wszechświat oraz wszystkie inne żywioły. Wisznu symbolizuje zatem dobroczynnego ducha, dzięki któremu trwa świat i dzięki któremu każdy z nas ma szansę doświadczyć w swym pojedynczym istnieniu związków z całym kosmosem. Związki te są na tyle silne, że pozostawiają w duszy stały ślad, który przejawia się w tęsknocie za takim doświadczeniem. Tak mówi mitologia, natomiast filozofia i psychologia jogi interpretują sen jako proces, w czasie którego przestają funkcjonować zmysły. Zmysły oderwane od bodźców nie kontaktują się ze światem zewnętrznym i tym samym wyciszony umysł ma szanse poznawać sam siebie. Sen, a szczególnie marzenia senne są obiektem percepcji umysłu, który staje się zarazem podmiotem i przedmiotem poznania. Stąd w filozofii jogi często funkcjonuje w odniesieniu do umysłu określenie "szóstego zmysłu". W Bhagawad-gicie w rozdziale XV opisane jest drzewo Aswatta jako symbol makro-kosmosu i mikrokosmosu. Makrokosmos to wszechżycie, które swój początek bierze w najwyższym Brahmanie. Mikrokosmos to pojedynczy człowiek, który poznając powiązania poszczególnych fragmentów samego siebie, otwiera drzwi do poznania samego siebie oraz poznania drzewa kosmicznego. Drzewo porządkuje świat i łączy nieskończone ze skończonym, nierealne z realnym. Często drzewo kosmiczne przedstawiane jest w odwróconej pozycji, wówczas korzenie sięgają do nieba, natomiast gałęzie - jak mówi Rigweda - niczym promienie słoneczne rozchodzą się ku nam. System nerwowy człowieka porównywany jest do odwróconego korzeniami do góry drzewa. Joga uważa, że takie paradoksalne odwrócenie może być otwarciem drogi do uniezależnienia się procesów świadomościowych od fizycznego ciała. Pomocna w takim otwarciu drogi może być joga nidra. To wówczas pojawiające się podczas sesji zdarzenia w świecie wewnętrznym, mentalnym czy wyobrażeniowym nabierają szczególnego znaczenia. Według jogi mogą one na równi ze zdarzeniami realnymi mieć wpływ na nasze życie. Idea odwróconego drzewa przedstawiona w upaniszadach oraz Bhagawad-gicie podpowiada nam jedynie kierunek poszukiwań.
Aby rozpocząć ćwiczenia jogi nidry, przede wszystkim należy być zainteresowanym taką pracą. Zatem najważniejsze jest to, aby chcieć i znaleźć czas na ćwiczenia. Następnie ważne jest, aby znaleźć odpo-wiednie miejsce - wystarczająco odizolowane i gwarantujące spokój w czasie przeprowadzanej sesji jogi nidry. Chodzi zarówno o odizolowanie się od codziennych spraw, jak i wytworzenie nastroju sprzyjającego pracy w czasie sesji relaksacyjnej. Nauczyciele jogi zazwyczaj zalecają leżącą pozycję na plecach (savasana) jako najbardziej sprzyjającą tego rodzaju ćwiczeniom.
O autorze: Ośrodek Spotkań AKADEMIA ŻYCIA we Wrocławiu, |
